কাণখোৱাৰ মৃত্যু

         …থি খবৰ গৰ্ম কি গালীব কে উড়েঙ্গে পুৰ্জে

            দেখনে ত' হম ভী গয়ে থে মগৰ তামাছা না হুৱা…

গালিব

কাণখোৱা ঢুকাল বুলি খবৰ এটা ওলাল।

নেদেখাজনলৈ সেৱা এটা জনাই প্ৰাৰ্থনা কৰিলোঁ।

গাঁৱৰ মানুহক মাত একোষাৰ লগাই

সৎকাৰৰ বাবে ওলালোঁ

ধূপ ধুনা আৰু সুগন্ধি ফুল অলপো লগতে ল'লোঁ

অঙহী-বঙহী সকলো আহিল

জাতি বাঁহত ঘাপ পৰিল

কান্দোনৰ ৰোল উঠিল

সকলো আহিল। কোনো বাকী নৰ'ল।

সকলো যেতিয়া আহিল,

দোকানৰ পৰা শুধ বগা কাপোৰ এখন কিনি লৈ

কাণখোৱাও আহিল

হেমন্তিকা

হিম সেমেকা সৌ আকাশৰ

দিপাৱলী

হেমন্তিকাই আঁচল মেলি

ৰাখিলে ঢাকি... 

ঘৰে ঘৰে পঠালে খবৰ,

দিপালিকাৰে কৰা পোহৰ,

কৰা পোহৰ, পোহৰে নিজৰ,

পোহৰে সজাই এই ধৰিত্ৰী।।

ফুলনি আজি তেনেই যে উকা,

কুলি কেতেকীয়ে নুশুনোঁ মতা,

     কঁহুৱানি সৰি যায় নদীৰ চৰে ।

যাক অৱসাদ বিষাদ যিবোৰ,

দিপালিকাৰে কৰা পোহৰ,

কৰা পোহৰ, পোহৰে নিজৰ,

শুনোৱা পোহৰৰ জয়বাণী।।

দেৱতাসৱে আছে নিৰিখি

উঠাহে ধৰাৰ অ’ ল’ছালি

পোহৰে জগোৱা এই যামিনী।

শেষ হ’ল দিন নামিল আন্ধাৰ

দিপালিকাৰে কৰা পোহৰ,

কৰা পোহৰ, পোহৰে নিজৰ,

জয় কৰা আজি এই তামসী।।

(ৰবীন্দ্ৰনাথৰ গান)

ক (৭)

[ফইজ আহমদ ফইজৰ নামেৰে]

ক বুলিলেই কথা এটা বাৰু কেনেকৈনো কৈ দিওঁ   

নকওঁ বুলিয়ো আক’ কেনেকৈ নোকোৱাকৈ থাকোঁ   

কোৱা উচিত, ক’বই লাগিব - মাথোঁ ভাবি থাকোঁ     

কোৱা হৈ নুঠেগৈয়ে, মুখ খুলি একো এটা কথাও   

কিয় জানো এনে হয়, সেপ ধুকিব নোৱাৰা হওঁ    

নকওতে নকওতে জিভাখন শুকাই আহে   

শুকাই জিভাখন একেবাৰে নোহোৱা হৈ আহে  

আত্মাৰ মৌনতা লৈ দলে দলে জিৰাফ যেন হওঁ   

ফঈজ চাহাব, তপত লোহাত আঘাত কৰিব নোৱাৰি   

নিজে উমি উমি জ্বলা জুই হৈ পুৰিলোঁ।   

প্রতিবাদৰ আঘাতত দেৱাল এখন খহাব নোৱাৰি  

নিজে এখন নির্বাক দেৱাল হৈ ৰ’লোঁ।   

ক’ব খুজিও নোকোৱাকৈ থকা কথাবোৰেই আজি আবৰি  

মোক কৰি থ’লে চোৱা এটা নষ্ট পলু।    

ক (৪)

(ফইজ় আহমদ ফইজ়ৰ কবিতা)

ক তোৰ মুখখন আজি আছে খোলা

ক তোৰ জিভাখন এতিয়াও তোৰ

তোৰ সুঠাম দেহটো তোৰেই দেহা

ক ধাতু এতিয়াও আছে তোৰ

চা কমাৰৰ শালৰ আঙঠা

তপত হৈ আছে, ৰঙা লোহা

খুলিব লাগিছে তলা

প্রতিডাল শিকলিৰ গাঁঠ খোলা

ক, এই অলপ সময়ো বহুত হ’ব পাৰে

দেহে মনে মৰি যোৱাৰ আগতেই

ক, যে সত্য এতিয়াও বাচি আছে

ক, যিহকেই ক’বলৈ আছে কৈ দে তই।।

শিয়াল আৰু কাণখোৱা

[নাছিৰুদ্দিন মোল্লাৰ প্ৰতি]

তাৰ কটা কাণখন কোনে নিলে চলাথ কৰি

এসময়ত শিয়ালটো দেশৰ পৰা বাজ হৈছিল।

আজি নিজৰ দেশলৈ উভতিব খুজি সি দেখে যে

তাৰ দেশখন আৰু আগৰ ঠাইতে নাই।

মৌকোলাটো গৈ লাওখোলাটো হ'ল

হিয়াৰ আমঠুটো গৈ উকমুকৰ পোৱালীটো হ'ল

সোণৰ সোলেঙৰ সো-টো গৈ লেং-টো ৰ'ল 

আলেকৰ পালেকটো গৈ মাণিকী মাকৰ কঁৰীয়াটো লৈ 

নপতা ফুকনটো হ'ল

দেশখন বিচাৰি বিচাৰি হাবাথুৰি খাই সি সুধিলে

ৰসাতলৰ বাট কেনি।

দেশখন ৰসাতলে গ'ল বুলি সি কোৱাহে শুনিছে

মোল্লা কাণখোৱাৰ মুখে

ৰসাতল বিচাৰি শিয়ালে নোপোৱা হ'ল ৰতনপুৰো চিনি 

যি হ’ল হ’ল, শিয়ালটো কেনিবা গ’ল।

এইবাৰ দেখিলোঁ মোল্লাই বিচাৰি ফুৰিছে শিয়ালটো।

কিজানি সি সন্ধান পালেই বা

ৰসাতলৰ বাট কেনি।  

এইবাৰ কাণখোৱাৰো যাবৰ মন

শিয়ালটোৱে পোণালে বাট যেনি।। 

ডিছপোজেবল সূৰ্য ১১

সূৰ্যটো যদি মৰিও যায়, কোনেও যে নেকান্দে সূৰ্যৰ বাবে   

- সি ধুৰূপ। অবাবত নষ্ট যোৱা দিস্তা দিস্তা পাতৰ বাবত,  

বুৰঞ্জী লিখি ভালপোৱা মানুহ মৰিব হয়তো সন্তাপত। 

খেনো কবি দুখত মৰিব হেৰাব খোজা এটা মাতৰ বাবে।   

ভগৱানৰো মন বেয়া হ'ব নীলা প্ৰিয়তম গ্ৰহৰ বাবে। 

সূৰ্যৰ বাবেহে কান্দিবলৈকো কোনো নাই। অনন্ত ব্ৰহ্মাণ্ডত

আন কি ভু অনেকে নাপাব যে সূৰ্যটো মৰিল কোনো প্ৰান্তত। 

মৰাৰ আগে সূৰ্য এটা যে আছিল - সিও ৰ'ব পাৰে অজ্ঞাতে।

এই মহাবিশ্বত সূৰ্যৰনো এনে কি আকাল, কালত   

বিচাৰিলেই পোৱা যাব অলেখ সূৰ্যৰ দুগ্ধসৰণি,  

সকলো জানিও সূৰ্যটো যেনেকৈ জ্বলি যায় দিনে দিনে   

- কাহানিও যেনিবা তাৰ মৃত্যু নাই এনে এক ভাবত -     

তাকে দেখি, সূৰ্যটো মৰক বা নমৰক, তাৰ সলনি  

নিন্দুক কাণখোৱাহে দেখোঁ জ্বলি পুৰি মৰে আনপিনে !! 

ৰাৱণ

কালি সন্ধিয়া ট্রাক এখনৰ পিছফালে উঠিবলৈ পাই ৰাৱণে দাঁত নিকটাই হাঁহিছিল

আজি জ্বলি পুৰি মৰিবলৈ দেখোন অলপ সময়ো নালাগিল

আধাসেৰ জেলেপী কিনি ঘৰলৈ উভটিলোঁ

বাটত মদাহী এটাৰ স’তে ভেটাভেটী হ’ল

জ্বলাই দিলে সিহঁতে ৰাবণক, বেহেন চোদ

জয় লঙ্কাপতি ৰাৱণ কি!

অলপ সকাহ পোৱা যেন লাগিল

জয় শ্রীৰাম ধ্বনি শুনিলেই বুকুখন কঁপি উঠে

নাজানোঁ সীতাৰ অগ্নিপৰীক্ষাৰ দোহাই দি আৰু কিমান নাৰীক

জ্বলাই মাৰিবলৈ বাকী আছে

ভক্ত হনুমানৰ নাম লৈ আৰু কিমান খিলঞ্জীয়াক বহতীয়া কৰিবলৈ বাকী আছে

বুজি পালোঁ নিজৰ মৃত্যুক আহবান কৰিবলৈ পাই ৰাৱণৰ মনত কিমান পুলক...

[৯ অক্টোবৰ, ২০০৮ নতুন দিল্লী]

তুমি যেতিয়া শুই থাকা

তুমি যেতিয়া শুই থাকা তেতিয়াই মোৰ আটাইতকৈ ভাল লাগে।

শুই থকা তোমাৰ মুখনি যে নিস্পাপ, নিষ্কলুষ, সহজ। সঁচাকে।   

মই ৰৈ ৰৈ চাই থাকোঁ, চাই থাকি কি জানো কি ভাবি থাকোঁ বাৰে বাৰে  

তুমি যেতিয়া শুই থাকা তেতিয়াই মোৰ আটাইতকৈ ভাল লাগে।  

বহুখিনি হেৰোৱা বিশ্বাস উভটি আহে। ঠিক এনেকুৱাই লাগে,   

সকলো জটিল মেৰপাক সুলকি আহে। সকলো সহজ হৈ আহে।   

এয়েতো, যাৰ অপেক্ষাত আছিলোঁ মই বছৰে বছৰে মাহে মাহে   

সৰু বৰ সকলো কথা ভাল লাগি আহে। ঠিক এনেকুৱাই লাগে   

তোমাৰ ফুল কোমল মুখনি কোলা কৰি লওঁ    

পদুম পাহি চকুৰ দুপতা চাই চাই ৰওঁ  

সদায়ে শুনিব খুজিলেও নুশুনা কাহানিও

এটা অদ্ভূত সাধুকথা নিজেই নিজকে কওঁ।

সেইবাবেই মই নিচুকণি গীত ভাল পাওঁ।   

নিশব্দে নিৰব্দে শুই থকা তোমাক ভাল পাওঁ।   

২০১০

ডিছপোজেবল দেশপ্ৰেম

দেশপ্ৰেমৰ কাম কি? দেশপ্ৰেমে কি কৰে?

বুজিবলৈ চেষ্টা কৰি আছোঁ নিৰন্তৰ।

বিপদৰ সময়ত নিজৰ প্ৰাণ, নিজৰ পৰিজন

নিজৰ মাটি, নিজৰ ভেটি

ৰক্ষা কৰিবলৈ সকলোটি এনেয়েও হ'ব তৎপৰ।

চাৰ্ভাইভেল অব দা ফিটেষ্ট ফৰ্মুলাৰ

এয়া যে একেই দস্তুৰ সমস্ত জীৱকূলৰ।

তেনেহ'লে দেশপ্ৰেমে কৰিলেটোনো কি?

কিহলৈনো লাগে দেশপ্ৰেম? কাকে সোধোঁ, কোনে জানে?

মই যিকণ জানো সেয়া এয়াই যে

দেশপ্ৰেমৰ হিন্দী চিনেমাই প্ৰচুৰ জনপ্ৰিয়তা পায়

লুটে দেধাৰ মুনাফা।

দেশপ্ৰেমৰ দোহাই দি ব্যৱসায়ীয়ে ঘটে

সীমা সংখ্যাহীন টকা।

দেশপ্ৰেমৰ এই পন্থা বা সেই পন্থা, কি পন্থা ভাল কি পন্থা বেয়া

এইবোৰকে ভিত্তি কৰি ৰাজনীতিকে গঢ়ে নিজৰ কেৰিয়াৰ।

দেশপ্ৰেম কাৰ আলেকৰ পালেক? কিহৰ সোণৰ সোলেং?

দেশপ্ৰেম কিহলৈ লাগে?

এই কথা কাণখোৱাই কোনোদিনেই নুবুজিব ছাগে'! 

বাৱন ছেকেণ্ডৰ দেশপ্ৰেম

বাৱন ছেকেণ্ড সময়ৰ বাবে থিয় হৈ দেখুওৱাটোহে বোলে দেশপ্ৰেম।

এই যে বাটৰ কাষৰ গছ এজোপা দেখি গবা মাৰি ধৰিবৰ মন যায়

এই যে ৰাস্তাই ঘাটে মানুহৰ মুখবোৰ দেখি জাগে কৰুণা,

এই যে কোনোদিনে ক'তো লগ নোপোৱা কোনোবা এজনকো লাগি যায়

কোন বা জনমৰ আপোন, এই যে একো নোকোৱাকৈ কৈ যোৱা কথাবোৰ,

এই যে, এই যে,

দ কৈ উশাহটো লৈ বুজি উঠোঁ - এয়ে মোৰ দেশ, এয়েতো, এয়েতো মই

এই বতাহ, এই মাটি, এই আকাশ এৰি যাবলৈ আৰু মোৰ কোনো ঠাই নাই...

এইবোৰ প্ৰেম হেনো প্ৰেম নহয়,

মানুহবোৰ হেনো দেশ নহয়।

মাথোঁ বাৱন ছেকেণ্ডৰ বাবে ঠিয় হৈ দিয়াটোহে হেনো দেশপ্ৰেম।

আহক আজি আমি বাৱন ছেকেণ্ডৰ বাবে থিয় হৈ দিওঁ।

ৰ'ব ডাঙৰীয়া, আপুনি বাৱন ছেকেণ্ডৰ পিছত পেচাব কৰিলেও হ'ব।

অলপতো ধৈৰ্য ধৰক। 

আওপুৰণি মন্ত্ৰ

যিমান বাৰ মই তোমাৰ পৰা বঞ্চিত হওঁ  

ভাবোঁ হাবিলৈকে যাওঁ, হাতত বন্দুক লওঁ, আলফা হওঁ।

ভাবোঁ হিমালয়লৈ গুছি যোৱাৰ কথা, যেন সন্যাসী হওঁ...

যিমান বাৰেই তোমাৰ দ্বাৰা প্ৰতাৰিত হওঁ।

আশীস যদি শীৰোধাৰ্যই নহ'ল জীৱনত - 

ভাবোঁ অগপ কৰি আদৰি লওঁ ৰাইজৰ অভিসম্পাত।

ভাল ভাব মনলৈ একোৱেই নাহে অৱহেলাৰ ঋতুত;  

খহনীয়া হৈ স্বদেশৰ মাটি কৰোঁ আতংকিত। 

তথাপি দুৰ্ভাৱনা এৰি জপোঁ প্ৰাত্যহিক প্ৰভাতৰ মন্ত্ৰটি -  

আটায়ে জানিও কোনেও নুবুজা, 'ভালপাও ভালপাওঁ'...   

মোৰ এই দেহমাটিত তোমাৰেই নামৰ গোঁজা মাৰোঁ গুটি।  

মেঘ হৈ বাৰে বাৰে কলিজা বাজে ধিন দাও ধিন দাও।

এই দেহ আজি তুমিময়। ঘৃণা আঁতৰিলেই নিজৰ প্ৰতি

এদিন মোলৈকে ঘূৰি আহি ক'বা 'ভালপাওঁ ভালপাওঁ'।। 

পানীৰাম

পানীৰামৰ কথাত তোমালোকে উঠা বহা কৰা কিয় বাৰু?

পানীৰাম ধনী, পানীৰামৰ আছে হাতী;

হাতীত উঠি পানীৰাম ঘৰলৈ যায়, ৰাস্তাৰ কাষৰ মানুহে আৰু

ঘূৰি ঘূৰি চায়, সেই বাবেই নেকি?

এই যে তোমালোকে পানীৰামে ক’লেই উঠা,

পানীৰামে ক’লেই বহা, তোমালোককো

ৰাস্তাৰ কাষৰ মানুহবোৰে ঘূৰি ঘূৰি চায় আৰু হাঁহে

কাণখোৱাই কয় এৰা এই উঠা বহা কৰাৰ খেলা

এই পানীৰাম সেই পানীৰাম নহ’বও পাৰে

সেই কথা জানো জানা?

নিয়ম নথকা খেলা এখন চোৱাচোন এবাৰ খেলি

হাতীৰ পৰা নামি আহি তেতিয়া পানীৰামেও

তোমালোকৰ লগতে কিজানিবা যোগ দিয়েহি... 

("সাতসৰী", অক্টোবৰ, ২০১৩)

চিঠি

তুমি লিখা চিঠিবোৰ মই পেলাই দিব নোৱাৰোঁ। যতনাই থবও নোৱাৰোঁ।

ৰাস্তাৰ কাষৰ ডাষ্টবিনটোত পেলালে তাত লিখি থোৱা কথাবোৰে জানো

ৰাস্তাৰ মানুহক অসুবিধাত পেলাব। আৰু যদিহে নদীত উটাই দিওঁ

নাজানো কি যে কৰি চাকনৈয়াত পেলাব কোন মাছমৰীয়াৰ নাও।

মাটিত পুটি থ’ব নোৱাৰোঁ, কি ঠিকনা কেতিয়া সি জৰা নেমুৰ গছ হৈ ফুটে

আৰু বা-তে গা লগাই তোমাৰে মোৰে কি খন বা ৰটনা ৰটে

জ্বলায়ে বা দিওঁ কেনেকৈ, তাৰ ধোঁৱাই গৈ কাৰনো বেলকনিয়েদি সোমাই

কোনখন সংসাৰত বিহ ঢালে, তাৰেই বা কি ঠিকনা পায়!

সেয়েহে কৈছিলোঁ চিঠি নিলিখিবা, চিঠি আপদীয়া

সঁকিয়নি নুশুনিলা। আজি চিঠিবোৰ আছে, তুমি নাইকিয়া।

(প্ৰথম প্ৰকাশ - "প্ৰান্তিক") 

আবেগৰ চিঠি

কাৰোবালৈ মনত পৰি কন্দা মোৰ এয়ে প্ৰথম

কলপুলিৰ তলত আন্ধাৰে উচুপা

সেইদিনাৰ শেষ ৰাতিৰ এটা অদ্ভূত ঘ্ৰাণ

নাকত লাগিলহি

গা টলমল, লাগিলহি উখল মাখল আম পাতৰ বা

চকুৰ পানীৰে চকু জলক-তবক

হালধীয়া এধাৰি ফুলৰ মালা তোমাৰ খোপাত

মই গুজি দিয়া, ভেন গঘৰ হালধীয়া ঢৌবোৰৰ দৰেই

ভাঁহি আহে আজি

যি দৰে উটি আহে পাৰ্বতি প্ৰসাদ

অপৰাজিতাৰ মালা জঁয় পৰি গ'ল

হিয়া কেনেকৈ ভাগে, নাভাগিলে অনুভৱ নহয়, সঁচা

মই কিমান বেছি নিঠৰুৱা হৈ গৈছিলোঁ

কোনেও জনা নাছিল, শিলত মূৰ আফালি যে

মৰিবৰ মন গৈছিল কোনেও বুজা নাছিল

চকুপানীৰ এটা লুণীয়া হ্ৰদতেই যে মই বুৰি আছিলোঁ

ৰাতি-দিন - কোনেও অনুভৱেই কৰা নাছিল 

এতিয়া এনে লাগে যেন চোঁ মাৰি গৈ

সুধি আহিম তোমাক - তুমি কেনে আছা

কাৰোবালৈ মনত পৰি কন্দা মোৰ এয়ে প্ৰথম

তোমাৰ অবিহনে মই মোৰ কথা ভাবিব পাৰিছিলোঁ কেতিয়া

তোমাৰ চকুত চকু থৈ চোৱা ছবিবোৰেৰে

তোমাৰ আঙুলিত ধৰি যোৱা ৰাস্তাবোৰেৰে

তোমাৰ ওঁঠত ওঁঠ থৈ গোৱা গানবোৰেৰে

মই মই হ'লোঁ

আজিকালি অকলেই চাওঁ মুমূৰ্ষ বেলিৰ

ছিটিকি পৰা ৰং তেজৰ। ভৰিৰ তলুৱাৰ পৰা যদি

ধৰাখন খহি খহি পৰা যেন লাগে

- আওৰাওঁ প্ৰিয় গীত তোমাৰ। আওৰাওঁ তোমাৰ

প্ৰিয় সংলাপ লভিতাৰ।

এতিয়া এনে লাগে যেন চোঁ মাৰি গৈ

মনে মনে তোমাৰ দেৱালত লিখি থৈ আহিম

তুমি এটা হাঁহি-মাতি ফুৰা শৱদেহ নহ'বা

নিজে ধৰা পৰি যোৱাৰ ভয়ত সিদিনা যিটো

কৈ পঠাবলৈ নহ'ল।

ৰচনা - ১৯৯৮

(প্ৰথম প্ৰকাশ- "প্ৰান্তিক")